شهرستان ملایر

شهرستان ملایر یکی از شهرستان‌های شهرستان‌های استان همدان ایران است که دارای فرمانداری ویژه است .  ۷ اداره آن به معاونت سازمان و ادارات کل ارتقا پیدا کرده‌اند. مرکز این شهرستان، شهر ملایر است. شهرستان ملایر به دلیل داشتن زمین‌های کشاورزی گسترده، جمعیت روستایی زیادی دارد. شهرستان ملایر از شمال به شهرستانهای همدان و تویسرکان، از غرب به شهرستان نهاوند در استان همدان محدود است. همچنین این شهرستان از جنوب به شهرستان بروجرد در استان لرستان و از شرق به شهرستان اراک در استان مرکزی محدود می‌شود. زبان اهالی این شهرستان لری ملایری، می‌باشد.

شهرستان ملایر با وسعتی معادل ۳۲۱۰ کیلومتر مربع درجنوب شرقی استان همدان واقع شده‌است این شهرستان بادارا بودن ۵ شهر (ملایر، سامن، ازندریان، جوکار، زنگنه)، ۴ بخش (مرکزی، سامن، جوکار، زند) و ۱۵ دهستان و ۲۲۰ روستای دارای سکنه، حدود ۳۵۰،۰۰۰ نفر را در خود جای داده‌است که بیش از ۱۸۵٬۰۰۰ نفر آن در شهر ملایر سکونت دارند. وسعت شهرستان نسبت به کل استان ۴۷٫۱۶ درصد، سهم جمعیتی آن نسبت به جمعیت استان ۷۰٫۱۷ درصد

جمعیت

جمعیت شهرستان ملایر به طور فصلی می باشد به طوری که در اواخر تابستان و اوایل بهار جمعیت این شهرستان رشد چشم گیری پیدا میکند که بنابر علائم سازمان نظام پزشکی ملایر تا سقف دو برابر شدن جمعیت این شهرستان نیز پیش می رود اما جمعیت مهاجر در جمعیت کل شهرستان و شهر حساب نمی‌شود با این وجود جمعیت این شهر بر پایه آمار سال ۱۳۹۰ بالغ بر ۲۸۷،۹۸۲ بوده است. شهر ملایر مرکز این شهرستان در سال ۱۳۸۵ بجمعیتی برابر با ۱۵۳۷۴۸ نفر داشته‌است و در استان رتبه دوم را دارد. البته برخی منابع رسمی و غیر رسمی جمعیت شهر ملایر را ۱۹۰،۰۰۰ نفر و شهرستان ملایر را ۳۵۰،۰۰۰ نفر در سال ۸۹ ذکر نموده‌اند که دلیل این اختلاف امار فصلی بودن جمعیت این شهرستان است.

تقسیمات کشوری

این شهرستان شهرستانی ویژه‌است و به چهار بخش تقسیم می‌شود:

بخش مرکزی:

دهستان جوزان ، دهستان حرم رودعلیا ، دهستان موزاران ، دهستان کوه سرده ، نقاط شهری : ملایر

بخش جوکار

دهستان المهدی ، دهستان ننج ، دهستان ترک شرقی ، دهستان ترک غربی ، دهستان جوکار ، نقاط شهری : ازندریان، جوکار، اسلام آباد و علی آباد دمق

بخش سامن

دهستان آورزمان ، دهستان حرم رودسفلی ، دهستان سامن ، دهستان سفیدکوه ، نقاط شهری: سامن و حسین آباد ناظم

بخش زند

دهستان کمازان سفلی ، دهستان کمازان علیا ، دهستان کمازان وسطی ، نقاط شهری: زنگنه

شهرهای ملایر

شهرستان ملایر دارای ۸ شهر تابعه می‌باشد که در نوع خود بی نظیر است.

ملایر: مرکز شهرستان ویژه و بزرگترین شهر

ازندریان : دومین شهر پر جمعیت این شهرستان ویژه

جوکار ، سامن ، زنگنه

روستاهای ملایر

ملایر دارای دویست و بیست روستا می‌باشد که از روستاهای شهرستان ملایر می‌توان از این روستاها نام برد.

کشاورزی و دامپروری

بیشتر جمعیت شهرستان ملایر به کار کشاورزی اشتغال دارند. نوع کشت آبی و دیم است. مهمترین محصولات کشاورزی در ملایر عبارتند از گندم، جو، بنشن، تره‌بار و چغندر قند. فراورده‌های باغی نیز عبارتند از انگور، بادام، گردو، آلبالو، زردآلو و سیب که بعضی به صورت تازه و بعضی (از جمله انگور و زردآلو) به صورت خشکبار صادر می‌گردد.

انگور مهمترین محصول ملایر محسوب می‌شود که بدلیل نیاز کم به آب بهترین میوه ای است که در این شهر پرورش میابد. از آن فراورده‌های متنوعی چون شیره انگور، باسلق کشمکش تهیه می‌گردد. کشمکش ملایر علاوه بر استان‌های دیگر به خارج از کشور به ویژه به اروپا صادر می‌شود. دامپروری نیز از مشاغل مهم ساکنان ملایر به شمار می‌رود که بیشتر به صورت سنتی وجود داشته و در روستاها به صورت پرورش گوسفند، بز، گاو و گوساله رایج است.

همچنین شیر گاوداری‌ها به کارخانه شیر پاستوریزه همدان حمل می‌شوند. بعضی از اقلام فراورده‌های دامی به خصوص روغن، پنیر و کشک از صادرات مهم این شهرستان به شمار می‌آیند. از دیگر فعالیت‌های مهم در این زمینه، پرورش طیور است که گوشت آن به استان‌های خوزستان، لرستان و شهر همدان صادر می‌شود.

جاذبه های دیدنی

ارگ باستانی نوشیجان

محوطه تاریخی نوشیجان در حدود ۶۰ کیلومتری جنوب همدان و ۲۰ کیلومتری شمال غرب ملایر بر فراز تپه‌ای طبیعی به ارتفاع تقریبی ۳۷ متر قرار گرفته است.

عناصر این مجموعه به عنوان نخستین الگوهای معماری ایرانی در فلات قاره ایران از منحصربه‌فردترین و ارزشمندترین آثار موجود در کشور محسوب می‌گردد.

این اثر تاریخی که ابتدا به صورت تپه‌ای باستانی بود از سال ۱۳۴۶ مورد کاوش‌های باستان‌شناسی قرار گرفت و در نتیجه ۶ فصل کاوش صورت گرفته، ۳ دوره تاریخی در آن شناسایی شد.

آرامگاه بابا حسین

در فاصله ۵۵ کیلومتری غرب ملایر و ۱۲ کیلومتری شرق مرکز دهستان سفید کوه (انوچ) در دامنه باغات روستای سیاه کمر، بنای برج‌مانندی خودنمایی می‌کند که به مقبره بابا حسین (یا ددحسین) معروف است.

این مکان، آرامگاه یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل، حضرت یوشع بن نوح است که در گذشته مورد توجه یهودیان ساکن در منطقه بوده است. مقبره بابا حسین در سال ۱۳۷۹ به شماره ۲۷۱۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 تالاب فصلی آقا گل

تالاب فصلی و طبیعی آقا گل در حد فاصل استان مرکزی وهمدان در یک کیلومتری جنوب شرقی روستای کرد خور (اسلام آباد) قرار دارد که از بخش جوکار قابل دسترسی است. آب این تالاب از حوضه رودخانه قره چای در دشت کمیجان تأ مین می‌شود.

وسعت آن در حدود ۶۰۰ هکتار می‌باشد و عمق آن از ۱ تا ۶ متر متغیر است و در مسیر مهاجرت پرندگان شمالی که از روسیه، قفقاز و شبه جزیره اسکاندیناوی جذب این تالاب می‌شود قرار دارد که عمده آنها از اردک،غاز، فلامینگو، مرغ باران، حواصیل و… هستند.

کوه یزدگرد، آخرین پناهگاه یزدگرد سوم

در ۱۰ کیلومتری جاده ملایر- بروجرد نیز کوهی به نام کوه یزدگرد که آثار قلعه ای مخروبه بر آن هنوز باقی است، وجود دارد که در این خصوص در تاریخ آمده است یزدگرد سوم آخرین شاه ساسانی هنگامی که از اعراب در مداین شکست خورد برای تجدید قوا و جمع آوری لشکر به حوالی نهاوند گریخت. از آنجا که ملایر در آن زمان یکی از نواحی نهاوند بوده این نام گذاری بی حکمت نبوده و این مکان آخرین پناهگاه یزدگرد سوم بوده است.

برج سامن بلندترین بنای خشتی ملایر

این برج خشتی و گلی، در محله چال خانقلی شهر سامن از توابع شهرستان ملایر واقع شده است. قدمت آن به حدود ۷۰۰ سال قبل می رسد و قطر پایه‌های آن در حدود ۱۵ متر است.

ارتفاع این برج در ابتدا در چهار طبقه بوده که در زمان جنگ جهانی اول در حمله روسها، طبقه بالایی آن با توپ تخریب شده است .

 شهر زیرزمینی سامن

این مجموعه سکونتگاهی در زیر معابر اصلی و منازل مسکونی در مرکز شهر سامن واقع شده است. این اثر باستانی تماماً در دل سنگ خارا (گرانیت) حفر شده و شامل معابر و تونل‌های ارتباطی است که به اتاق‌های متعددی منتهی می‌شود. در داخل این اتاق‌ها سکوهای یکپارچه‌ای از سنگ تراشیده شده که محل قرار دادن اجساد، اشیاء و یا لوازم زندگی بوده است.

 قلعه سلیمان خان بوربور

قلعه سلیمان خان بوربور دارای مساحتی حدود یک هکتار است. زمان ساخت آن مشخص نیست اما از کتیبه‌های داخل روستا قدمت آن به ۱۲۸۵ قمری بر می‌گردد که مربوط به اوایل حکومت قاجار است. این قلعه دارای ۱۰ برج است که هریک از دیگری ۴۵ متر فاصله دارند.

سوغات ملایر

قالی، کشمش(مانیزان)، شیره انگور(مانیزان)، باسلق(مانیزان)، سجوق، سبزه(جوزان)، وفتیروگردو گماسا_ مویز، عسل و کلوچه(کلوا)، خیارشور(سامن)، آلو بخارا و لواشک (طجر) مبل و منبت کاری سوغات شهرستان ملایر هستند. شیره انگور این شهرستان به دلیل داشتن تاکستانهای انگور فراوان، از شهرت زیادی برخوردار است. درباره روستاهای ملایر همین بس که روستای ننج یکی از قدیمی ترین روستاهای این شهرستان است به طوری که در نقشه‌های قدیم ایران تنها و تنها نام این روستا دیده می‌شود و طبق گفته‌های اهالی این روستا از چندین روستا دورتر برای خرید مایحتاج زندگی خود به ننج می‌رفتند.

 ملایر همچنان جاذبه یک شهر صنعتی را دارست. قرار گرفتن در شاهراه مواصلاتی و داشتن دانشگاه‌های متعدد در زمینه فنی و مهندسی و نیروی انسانی ماهر ملایر را دارای جاذبه صنعتی معرفی می‌کند همچنان که وجود ذوب آهن ملایر، لحیم سازی ، کیان کرد، تولید درب و پنجره پی وی سی، پتروشیمی،شهرک شیشه، کارخانه سیم و کابل، کارخانه سیمان نهاوند، کارخانه‌های بسته‌بندی و صادرات کشمش ، سبزه و صنایع بافتینه و…

و صنایع کوچک مهم در استان مانند چاپخانه پارسیان و..

و دارای معادن نقره سیلیس و اورانیوم و…

تاکستان های ملایر

شهرستان ملایر دارای بیش از ۶۳ هزار هکتار باغ است که از این میزان ۲۰ هزار و ۷۲۳ هکتار مربوط به تاکستان های انگور است که سالانه با تولید بیش از ۳۵۱ هزار تن انگور رتبه اول تولید این محصول را در کشور دارد. ملایر سه برار متوسط جهانی انگور تولید میکند این شهرستان از نظر سطح تاکستانهای انگور ، در رده ششم جهانی قرار دارد. سطح ۱۰ هزار هکتار از تاکستان های انگور این شهر و تولید ۲۰۵ هزار تن قطب تولید انگور استان و یکی از مناطق تولید عمده انگور کشور محسوب می شود. کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان همدان نیز در همین ارتباط به خبرنگار ایرنا گفت : متوسط عملکرد در هکتار باغ های انگور استان۱۷ هزار و ۳۰۰ کیلو گرم است و در هر هکتار از باغ های انگور ملایر نیز بطور میانگین ۲۰ تن محصول بر داشت می شود.مهرماه هر سال روستای مانیزان، دیار سرسبز تاک های زرخیز، میزبان گردشگران و مسافرانی است که مذاق خود را با طعم شیرین شیره انگور، شیرین تر کرده و خاطره های به یادماندنی را در ذهن خود حک می کنند.

همین بس که صدای ساز و دهل جشنواره شیره پزی سنتی، گوش هر انسانی را می نوازد و اآدمی را در کوچه پس کوچه های مانیزان می کشاند که یادآور سنت های دور گذشته است.

میهمان نوازی مردمان ساده و بی آلایش روستا، شوق حضور در این جشنواره را دو چندان و انسان را به رفتن دچار می سازد.

حضور در روستای گردشگری مانیزان با وجود سبزه زارها، رودخانه های خروشان، منطقه وسیع لشگردر، جنگل های طبیعی، باغ های زرین انگور و خانه های اربابی را می توان لطف خالق هستی، استشمام زندگی و زیستن دوباره انسان در طبیعت دانست.با این حال، برگزاری جشنواره شیره پزی سنتی را می توان فرصتی مغتنم و ارزشمند برای جهانی کردن این گنج گرانبها دانست و برای حضور لحظه شماری کرد.

امسال در حالی سومین جشنواره شیره پزی سنتی در روستای مانیزان برگزار می شود که انتظار می رود فعالان گردشگری در بخش خصوصی در کنار ارگان های دولتی حضوری فعال داشته و متولیان و برگزار کنندگان نیز برنامه ای منسجم تر از سال های گذشته به معرض نمایش بگذارند. این در حالیست که رییس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ملایر نوید اجرای برنامه هایی چون موسیقی زنده محلی، شاهنامه خوانی، عروسک گردانی، پخت زنده شیره و از این قبیل را در جشنواره داده است. محمدرضا بشری همچنین خبر از ثبت سنت شیره پزی روستای مانیزان در فهرست آثار ملی کشور می دهد و می گوید: این اقدام هم اکنون در دستور کار اداره کل میراث فرهنگی استان همدان است. وی برگزاری جشنواره شیره پزی سنتی را موجب احیاء زیرساخت های گردشگری روستای مانیزان می داند و ابراز امیدواری می کند: جذب گردشگران و ارایه خدمات مطلوب به آنان، می تواند اقتصاد محلی و عرضه سوغات این دیار را پویا کند. وی همچنین انتخاب روستای مانیزان به عنوان روستای هدف گردشگری از بین ۱۱ روستای هدف گردشگری استان همدان و از مصوبات سفر سوم ریاست جمهوری را از دیگر قابلیت های این روستا عنوان می کند.

بد نیست در این فرصت مغتنم سری به روستای مانیزان زده و از نزدیک شاهد مراسم سنتی شیره پزی این دیار بود و از جاذبه های دیدنی روستا دیدن کرد، دیاری که کشمش، باسلق و شیره انگورش زبانزد است. روستای مانیزان یکی از روستاهای پلکانی زیبایی است که با معماری سنگی، زیبایی دو چندانی به خود گرفته و تقارن بنای فعلی آن با حکومت فتحعلی شاه قاجار، قلاع فراوان و خانه های اربابی، بیانگر پیشینه تاریخی و اهمیت ویژه این روستا است. روستای مانیزان به دلیل استقرار در یک ناحیه کوهستانی، برخورداری از آب و هوای معتدل، طبیعت بکر و زیبا، از پتانسیل‌های قابل توجه گردشگری برخوردار است. از مهم ‌ترین غذاهایی که در این روستا تهیه می‌شود، می‌توان به انواع نان‌های محلی مانند نان فطیر، انواع آش‌ها که رایج ‌ترین آن آش دوغ است و انواع کباب‌ها اشاره کرد. جمعیت روستای مانیزان بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵، تعداد ۹۵۰ نفر است و از توابع بخش مرکزی شهرستان ملایر به شمار می رود.